جهانبان– فرانسیس هالزن، فیزیک‌دان بلژیکی-آمریکایی، به‌دلیل نقش تعیین‌کننده‌اش در ساخت رصدخانه نوترینویی «آیس‌کیوب» در قطب جنوب و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ کیهانی، برنده جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ شد.
آکادمی سلطنتی علوم سوئد روز سه‌شنبه، ۶ اکتبر، اعلام کرد که جایزه نوبل فیزیک امسال به فرانسیس هالزن (Francis Halzen)، استاد دانشگاه ویسکانسین–مدیسن، تعلق گرفته است.
کمیته نوبل دلیل اعطای این جایزه را «مشارکت‌های تعیین‌کننده در رصدخانه نوترینویی آیس‌کیوب و کشف نوترینوهای پرانرژی با منشأ اخترفیزیکی» اعلام کرده است.
تلسکوپی در دل یخ‌های قطب جنوب
آنچه پژوهش هالزن را متفاوت می‌کند، محل رصدخانه اوست: اعماق یخ‌های قطب جنوب.
رصدخانه IceCube Neutrino Observatory از حدود یک کیلومتر مکعب یخ طبیعی در قطب جنوب به‌عنوان بخشی از یک آشکارساز عظیم استفاده می‌کند. هزاران حسگر نوری در اعماق یخ نصب شده‌اند تا نشانه‌های بسیار ضعیف ناشی از برخورد نوترینوها را شناسایی کنند.
این رصدخانه از سال ۲۰۱۱ فعالیت علمی خود را آغاز کرده و بیش از پنج هزار حسگر در یخ‌های قطب جنوب دارد.
«ذرات شبح» چیستند؟
نوترینوها ذرات زیراتمی بسیار کوچکی هستند که تقریباً بدون تعامل با ماده از آن عبور می‌کنند. به همین دلیل، گاهی از آن‌ها با عنوان «ذرات شبح» یاد می‌شود.
میلیاردها نوترینو می‌توانند بدون آن‌که متوجه شویم از بدن انسان و حتی از سراسر کره زمین عبور کنند.
اما همین ویژگی، آن‌ها را به پیام‌رسان‌هایی ارزشمند از اعماق کیهان تبدیل کرده است. نوترینوهای پرانرژی می‌توانند اطلاعاتی درباره برخی از شدیدترین پدیده‌های جهان، از جمله انفجارهای ستاره‌ای، سیاه‌چاله‌ها و دیگر منابع عظیم انرژی در فضا، در اختیار دانشمندان قرار دهند.
دریچه‌ای تازه به جهان
اهمیت کار هالزن تنها به کشف چند ذره محدود نمی‌شود. آیس‌کیوب راه تازه‌ای برای مشاهده کیهان در اختیار اخترشناسان قرار داده است؛ روشی که به جای نور مرئی، امواج رادیویی یا اشعه ایکس، از نوترینوها برای مطالعه جهان استفاده می‌کند.
هالزن سال‌ها پیش پیشنهاد کرده بود که یخ شفاف قطب جنوب می‌تواند به یک آشکارساز طبیعی عظیم برای یافتن این ذرات گریزان تبدیل شود؛ ایده‌ای که زمانی بسیار بلندپروازانه به نظر می‌رسید، اما سرانجام به یکی از مهم‌ترین ابزارهای اخترفیزیک مدرن تبدیل شد.
جایزه نوبل فیزیک امسال ۱۲ میلیون کرون سوئد ارزش دارد.
پژوهش هالزن اکنون دریچه‌ای تازه به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های بشر گشوده است: در دورترین و پرانرژی‌ترین نقاط کیهان چه می‌گذرد؟
